MahaAgri-AI: महाराष्ट्र कृषी विभागाकडून कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रकल्पांसाठी प्रस्ताव आवाहन

मुंबई, ९ सप्टेंबर २०२६: महाराष्ट्र कृषी विभागाने शेती क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व जनरेटिव्ह एआय तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी ‘MahaAgri-AI’ धोरणांतर्गत नवीन प्रस्ताव आवाहन (Call for Proposal) जाहीर केले आहे. सन २०२५ ते २०२९ या कालावधीसाठी राबवण्यात येणार्या या धोरणासाठी सुमारे ५०० कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.

धोरणाची उद्दिष्टे

उत्पादकता घट, पाणी टंचाई, बाजारातील अकार्यक्षमता आणि हवामान बदलाचे परिणाम या शेतीसमोरील प्रमुख आव्हानांवर उपाय शोधण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करणे हे या धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. यामध्ये अॅग्रिकल्चरल डेटा एक्सचेंज (ADeX), एआय सँडबॉक्स, रिमोट सेन्सिंग व जिओस्पेशियल इंटेलिजन्स इंजिन आणि बहुभाषिक शेतकरी सल्ला प्रणाली VISTAAR यांसारख्या डिजिटल पायाभूत सुविधा उभारण्यात येणार आहेत.

स्टार्टअप्स व नवोन्मेषकांसाठी संधी

स्टार्टअप्स, तंत्रज्ञान कंपन्या आणि संशोधन संस्थांना सँडबॉक्स सुविधा, डेटा एकत्रीकरण सहाय्य आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारीच्या माध्यमातून सहभागी होण्याची संधी देण्यात आली आहे. द्राक्षे, केळी व डाळिंब या पिकांसाठी ब्लॉकचेन आधारित ट्रेसेबिलिटी प्लॅटफॉर्म विकसित करण्यावरही भर देण्यात येणार आहे.

अंमलबजावणी टप्पे

हे धोरण चार टप्प्यांत राबवले जाणार आहे- पहिल्या टप्प्यात संस्थात्मक उभारणी, दुसर्या टप्प्यात निवडक जिल्ह्यांमध्ये पथदर्शी चाचणी, तिसर्या टप्प्यात राज्यव्यापी अंमलबजावणी आणि चौथ्या टप्प्यात धोरण सुधारणा व विस्तार केला जाणार आहे. मुख्य सचिवांच्या अध्यक्षतेखालील राज्यस्तरीय सुकाणू समिती आणि राज्यस्तरीय तांत्रिक समिती याची अंमलबजावणी करणार आहे.

प्रस्तावाचे स्वरूप आणि अपेक्षित परिणाम

२०२५ ते २०२९ या पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी सुमारे ₹५०० कोटींची तरतूद असलेल्या या धोरणांतर्गत राज्यातील कृषी विद्यापीठे, संशोधन संस्था, स्टार्टअप्स व तंत्रज्ञान कंपन्यांना पीक अंदाज, कीड-रोग ओळख, मृदा आरोग्य विश्लेषण, हवामान अंदाज आणि बाजारभाव अंदाज यांसारख्या क्षेत्रांत कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित उपाय विकसित करण्यासाठी प्रस्ताव सादर करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. निवडलेल्या प्रकल्पांना विकास अनुदान तसेच शेतकऱ्यांपर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्यासाठी क्षेत्रीय चाचणी (पायलट) सहाय्य दिले जाणार आहे. या उपक्रमामागे राज्यातील शेतकऱ्यांना कमी खर्चात अचूक माहिती व सल्ला उपलब्ध करून देत उत्पादकता वाढवणे आणि हवामान बदलाच्या परिणामांशी जुळवून घेण्याची क्षमता वाढवणे हा उद्देश आहे.

MahaAgri-AI उपक्रमाचा उद्देश

महाराष्ट्र कृषी विभागाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) साहाय्याने राज्यातील शेती क्षेत्रात आधुनिकीकरण घडवून आणण्यासाठी MahaAgri-AI हा उपक्रम सुरू केला आहे. या अंतर्गत हवामान अंदाज, पीक आरोग्य निरीक्षण, कीड-रोग ओळख, मृदा आरोग्य विश्लेषण आणि बाजारभाव अंदाज यांसारख्या क्षेत्रांत AI आधारित उपाय विकसित करण्यासाठी स्टार्टअप्स, संशोधन संस्था आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांकडून प्रस्ताव मागवण्यात आले आहेत.

शेतकऱ्यांना काय फायदा होणार?

AI आधारित तंत्रज्ञानामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकांची स्थिती, हवामानातील बदल आणि बाजारातील मागणी याबाबत अचूक व वेळेवर माहिती मिळू शकेल, ज्यामुळे नुकसान टाळता येईल आणि उत्पादकता वाढवता येईल. उदाहरणार्थ, ड्रोन आणि सॅटेलाइट इमेजरीच्या माध्यमातून पिकांवरील रोगांचे लवकर निदान करून वेळीच उपाययोजना करणे शक्य होणार आहे.

राज्याच्या डिजिटल कृषी धोरणाचा भाग

केंद्र सरकारच्या डिजिटल कृषी अभियानाला पूरक ठरणारा हा उपक्रम महाराष्ट्राला कृषी क्षेत्रातील तंत्रज्ञान अवलंबनात आघाडीवर नेण्याचा प्रयत्न आहे. निवडक प्रस्तावांना राज्य सरकारकडून पथदर्शी प्रकल्प (pilot project) म्हणून अंमलबजावणीसाठी निधी व तांत्रिक सहाय्य दिले जाईल, आणि यशस्वी प्रकल्प राज्यभर व्यापक प्रमाणावर राबवले जातील अशी अपेक्षा आहे.

तंत्रज्ञान कंपन्यांसाठी संधी

MahaAgri-AI उपक्रमामुळे राज्यातील तसेच देशभरातील AgriTech स्टार्टअप्स आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांना शासनासोबत काम करण्याची आणि आपले तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची एक मोठी संधी उपलब्ध झाली आहे. यशस्वी प्रस्तावांना केवळ निधीच नव्हे, तर शासनाच्या विस्तृत कृषी विस्तार जाळ्याचाही (extension network) लाभ मिळू शकतो.

निष्कर्ष

एकंदरीत, या निर्णयाचे दूरगामी सकारात्मक परिणाम संबंधित घटकांना तसेच राज्याच्या व्यापक विकासाला मिळण्याची अपेक्षा तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे. पुढील काळात याच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीवर सर्वांचे लक्ष असेल.