RBI कडून मोठी घोषणा; आता Bharat Connect वर युरो, पाऊंड, दिरहमसह ५ चलनांत परकीय चलन सेवा

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) परकीय चलन (फॉरेक्स) सेवांबाबत मोठे पाऊल उचलले आहे. RBI चे डेप्युटी गव्हर्नर रोहित जैन यांनी ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईत झालेल्या ग्लोबल फिनटेक फेस्ट २०२६ मध्ये Bharat Connect प्लॅटफॉर्मवर बहु-चलन सुविधेचा शुभारंभ केला. आतापर्यंत ही सुविधा फक्त अमेरिकी डॉलरपुरती मर्यादित होती.

आता युरो (EUR), ब्रिटिश पाऊंड (GBP), कॅनेडियन डॉलर (CAD), स्विस फ्रँक (CHF) आणि UAE दिरहम (AED) या पाच चलनांचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या ही सेवा नियंत्रित वापरकर्ता गटासाठी (Controlled User Group) प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू करण्यात आली आहे.

यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांना परदेश प्रवास, शिक्षण, व्यवसाय व आंतरराष्ट्रीय पेमेंटसाठी परकीय चलन खरेदी, परदेशी पैसे पाठवणे, फॉरेक्स कार्ड रिलोड करणे आणि FX-Retail मार्फत थेट दर पाहणे शक्य होणार आहे. MobiKwik, BHIM, bob World, पंजाब नॅशनल बँक, फेडरल बँक, स्टेट बँक ऑफ इंडिया आणि अ‍ॅक्सिस बँकेसह अनेक बँका व चॅनेल्सद्वारे ही सेवा उपलब्ध असेल.

सेवा कशी वापरता येईल

याआधी भारत कनेक्ट प्लॅटफॉर्मवर केवळ अमेरिकी डॉलरमध्येच परकीय चलन सेवा उपलब्ध होती; आता युरो, ब्रिटिश पाउंड, कॅनेडियन डॉलर, स्विस फ्रँक आणि यूएई दिरहम या पाच चलनांची भर पडली आहे. भारत कनेक्ट हे NPCI भारत बिलपे लिमिटेड (NBBL) द्वारे संचालित रिटेल आर्थिक सेवा व्यासपीठ आहे, जे सहभागी बँका व डिजिटल माध्यमांद्वारे थेट विनिमय दर दाखवते (FX-Retail, क्लियरकॉर्प डीलिंग सिस्टिम्सद्वारे संचालित). याद्वारे ग्राहकांना परदेशी चलन खरेदी, विदेशी रेमिटन्स पाठवणे आणि फॉरेक्स कार्ड रिचार्ज करणे शक्य होईल. ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी रिझर्व्ह बँकेचे उपगव्हर्नर रोहित जैन यांनी ही सेवा सुरू केली. सुरुवातीच्या टप्प्यात मोबिक्विक, भीम, बँक ऑफ बडोदा वर्ल्ड, पंजाब नॅशनल बँक, फेडरल बँक, स्टेट बँक ऑफ इंडिया आणि अ‍ॅक्सिस बँक या माध्यमांतून ही सुविधा उपलब्ध असेल.

Bharat Connect वर काय नवीन सुविधा?

RBI ने Bharat Connect (पूर्वीचे BBPS – Bharat Bill Payment System) प्लॅटफॉर्मवर युरो, ब्रिटिश पाऊंड, संयुक्त अरब अमिरातीचा दिरहम यांसह पाच प्रमुख आंतरराष्ट्रीय चलनांमध्ये परकीय चलन सेवा सुरू करण्याची घोषणा केली आहे. RBI चे डेप्युटी गव्हर्नर रोहित जैन यांनी ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईत झालेल्या ग्लोबल फिनटेक फेस्टमध्ये ही माहिती दिली.

सर्वसामान्य नागरिक आणि व्यावसायिकांना काय फायदा?

या सुविधेमुळे परदेशात शिक्षण, वैद्यकीय उपचार, व्यवसाय किंवा पर्यटनासाठी जाणाऱ्या भारतीय नागरिकांना तसेच आयात-निर्यात व्यवसाय करणाऱ्या MSME उद्योजकांना परकीय चलन व्यवहार अधिक सोपे, जलद आणि पारदर्शक पद्धतीने करता येतील. सध्या अशा व्यवहारांसाठी बँकांच्या पारंपरिक शाखांवर अवलंबून राहावे लागते, जे वेळखाऊ आणि महाग असू शकते.

डिजिटल पेमेंट क्षेत्रातील मोठे पाऊल

भारताने UPI च्या माध्यमातून देशांतर्गत डिजिटल पेमेंटमध्ये आधीच जागतिक स्तरावर आघाडी घेतली आहे, आणि आता Bharat Connect सारख्या प्लॅटफॉर्मवर बहुचलनी (multi-currency) सुविधा जोडल्याने आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांतही भारताची डिजिटल पेमेंट व्यवस्था अधिक सक्षम होत आहे. यामुळे परकीय चलन विनिमयातील मध्यस्थांची (middlemen) भूमिका कमी होऊन व्यवहार खर्च घटण्याचीही शक्यता आहे.

जागतिक वित्तीय केंद्र म्हणून भारताची वाटचाल

अशा बहुचलनी सुविधांमुळे भारत सिंगापूर, दुबई यांसारख्या प्रस्थापित जागतिक वित्तीय केंद्रांशी स्पर्धा करण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे. परकीय गुंतवणूकदार आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना भारतातच त्यांचे बहुतांश आर्थिक व्यवहार पूर्ण करता आल्यास, यामुळे परकीय गुंतवणूक आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.

निष्कर्ष

एकंदरीत, या निर्णयाचे दूरगामी सकारात्मक परिणाम संबंधित घटकांना तसेच राज्याच्या व्यापक विकासाला मिळण्याची अपेक्षा तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे. पुढील काळात याच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीवर सर्वांचे लक्ष असेल.

तज्ज्ञांची प्रतिक्रिया

संबंधित क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी या निर्णयाचे स्वागत करताना, याची अंमलबजावणी काटेकोरपणे आणि नियोजित वेळेत झाल्यास याचा खरा फायदा लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचेल असे मत व्यक्त केले आहे. यासाठी संबंधित शासकीय यंत्रणांनी नियमित पाठपुरावा करणे आवश्यक असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.