नागरी सहकारी बँकांसाठी सायबर सुरक्षेचे नवे पाऊल; I4C आणि FCFRS प्रणालीशी जोडणी अनिवार्य

चंद्रपूर: देशातील नागरी सहकारी बँकांमधील (UCBs) वाढत्या सायबर फसवणुकीच्या घटना रोखण्यासाठी केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी अत्यंत महत्त्वाच्या उपाययोजनांची घोषणा केली आहे. नुकतेच सप्टेंबर २०२६ मध्ये नागरी सहकारी बँकांसाठ ‘सिक्युरिटी ऑपरेशन्स सेंटर’ आणि ‘बँक इन अ बॉक्स’ या विशेष सुविधांचे उद्घाटन करण्यात आले. या अनुषंगाने, सर्व सहकारी बँकांना I4C (Indian Cyber Crime Coordination Centre) आणि FCFRS (Financial Cyber Fraud Reporting System) प्रणालीशी तातडीने जोडण्यावर शासनाने विशेष भर दिला आहे.

सायबर गुन्ह्यांना कसा बसणार आळा?
सहकारी बँकांची सायबर सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी I4C सोबत ‘म्यूलहंटर एआय’ (MuleHunter.AI) या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीचे इंटिग्रेशन केले जात आहे. यामुळे सायबर गुन्हेगारांकडून वापरली जाणारी बनावट खाती (Mule Accounts) आणि संशयास्पद आर्थिक व्यवहार त्वरित ओळखण्यास मोठी मदत होईल. याशिवाय, FCFRS प्रणाली आणि ‘१९३०’ या राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाईनशी बँका जोडल्या गेल्यामुळे, फसवणूक झालेल्या ग्राहकांनी तक्रार करताच त्यांची रक्कम तातडीने गोठवणे (Block करणे) बँकांना शक्य होणार आहे.

‘बँक इन अ बॉक्स’ सुविधा
अमित शाह यांनी लाँच केलेल्या ‘बँक इन अ बॉक्स’ या उपक्रमामुळे अगदी छोट्या आणि एकाच शाखेवर चालणाऱ्या नागरी सहकारी बँकांनाही आता अद्ययावत कोअर बँकिंग, सुरक्षित डिजिटल पेमेंट आणि क्लाउड सेवा अत्यंत कमी खर्चात उपलब्ध होणार आहेत. या सामायिक प्लॅटफॉर्ममुळे बँकांना स्वतःचे महागडे आयटी इन्फ्रास्ट्रक्चर उभे करण्याची गरज भासणार नाही.

NUCFDC ची महत्त्वाची भूमिका
नॅशनल अर्बन को-ऑपरेटिव्ह फायनान्स अँड डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (NUCFDC) या शिखर संस्थेमार्फत देशातील सुमारे १,४०० नागरी सहकारी बँकांना एका सामायिक तंत्रज्ञान मंचावर आणण्याचे काम वेगाने सुरू आहे. आतापर्यंत ६५० हून अधिक बँकांनी या संस्थेचे सदस्यत्व स्वीकारले असून, येत्या एका वर्षात सर्व बँकांनी यामध्ये सहभागी व्हावे, असे आवाहन अमित शाह यांनी केले आहे.

या महत्त्वपूर्ण निर्णयामुळे देशातील नागरी सहकारी बँकांमध्ये असलेल्या सुमारे ६ लाख कोटी रुपयांच्या ठेवी अधिक सुरक्षित होण्यास मदत होणार असून, सर्वसामान्यांचा डिजिटल बँकिंगवरील विश्वास अधिक दृढ होईल.

MuleHunter.AI आणि FCFRS ची कार्यपद्धती

MuleHunter.AI ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित प्रणाली बँकिंग व्यवहारांच्या पॅटर्नचे विश्लेषण करून संशयास्पद ‘म्यूल अकाउंट्स’ (ज्याद्वारे फसवणुकीचे पैसे फिरवले जातात) स्वयंचलितपणे ओळखते, ज्यामुळे मॅन्युअल तपासणीपेक्षा अधिक जलद व अचूक कारवाई शक्य होते. FCFRS (Financial Cyber Fraud Reporting System) द्वारे विविध बँका व वित्तीय संस्थांमधील फसवणुकीच्या तक्रारींची माहिती एकत्रित केंद्रीय व्यासपीठावर उपलब्ध होते, ज्यामुळे एका बँकेत घडलेल्या फसवणुकीचा धागा इतर बँकांमधील संबंधित संशयास्पद खात्यांपर्यंत जलद पोहोचवता येतो. ‘सिक्युरिटी ऑपरेशन्स सेंटर’ व ‘बँक इन अ बॉक्स’ या सुविधांमुळे लहान व मध्यम आकाराच्या सहकारी बँकांना देखील मोठ्या बँकांप्रमाणे सायबर सुरक्षा तंत्रज्ञान अल्प खर्चात उपलब्ध होणार आहे, जे या बँकांसाठी आर्थिक दृष्टीने आतापर्यंत अवघड होते.

ग्राहकांनी सतर्क कसे राहावे?

सायबर सुरक्षा यंत्रणा कितीही मजबूत केली, तरी ग्राहकांची स्वतःची सतर्कता तितकीच महत्त्वाची असते. अनोळखी लिंकवर क्लिक न करणे, OTP किंवा बँक तपशील कोणालाही न सांगणे, आणि संशयास्पद व्यवहार दिसल्यास तात्काळ बँकेला व १९३० हेल्पलाइनला कळवणे या मूलभूत सवयी सायबर फसवणुकीपासून बचाव करण्यास मदत करतात.

सहकारी बँकांच्या ग्राहकांना दिलासा

I4C आणि FCFRS प्रणालीशी अनिवार्य जोडणीमुळे सहकारी बँकांच्या ग्राहकांनाही आता राष्ट्रीयीकृत बँकांप्रमाणेच जलद तक्रार निवारण आणि फसवणुकीचे पैसे परत मिळण्याची शक्यता वाढणार आहे. यापूर्वी अनेक सहकारी बँकांकडे स्वतंत्र सायबर सुरक्षा यंत्रणा नसल्याने ग्राहकांना फसवणुकीनंतर मदत मिळण्यास विलंब होत असे, जो आता या नव्या उपाययोजनांमुळे कमी होण्याची अपेक्षा आहे.

भविष्यातील तंत्रज्ञान सुधारणा

सध्याच्या MuleHunter.AI आणि FCFRS प्रणालींव्यतिरिक्त भविष्यात बायोमेट्रिक पडताळणी आणि रिअल-टाइम व्यवहार निरीक्षण यांसारख्या अतिरिक्त सुरक्षा स्तरांचा समावेश करण्याचा विचार केंद्र सरकार करत आहे. यामुळे सहकारी बँकिंग क्षेत्र सायबर सुरक्षेच्या बाबतीत आणखी सक्षम होण्याची अपेक्षा आहे.